ઉપનયન / જનોઈ મુહૂર્ત

પુષ્ય નક્ષત્રને ઉપનયન સંસ્કાર માટે સૌથી વધુ શુભ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે ગુરુનું નક્ષત્ર છે અને તેમાં જ્ઞાનનું પોષણ તેમજ ગુરુ-શિષ્ય સંબંધની ગુણવત્તા રહેલી છે. શ્રવણા (શ્રવણ દ્વારા જ્ઞાનનું સંક્રમણ), ઉત્તર ફાલ્ગુની (ઔપચારિક ધાર્મિક દીક્ષા) અને હસ્ત પણ ઉત્તમ વિકલ્પો છે.

શાસ્ત્રીય ગ્રંથો મુજબ બ્રાહ્મણ બાળકો માટે ઉપનયનની ઉંમર ૮ વર્ષ, ક્ષત્રિય બાળકો માટે ૧૧ વર્ષ અને વૈશ્ય બાળકો માટે ૧૨ વર્ષ નક્કી કરવામાં આવી છે. આધુનિક સમયમાં કૌટુંબિક પરંપરા અને બાળકની તૈયારી મુજબ આ સંસ્કાર ક્યારેક વહેલા તો ક્યારેક મોડા પણ કરવામાં આવે છે. વૈદિક પરંપરા એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે દીક્ષા ત્યારે જ તૈયાર થાય છે જ્યારે ગુરુ અને કુટુંબ બંને તેના માટે તૈયાર હોય, કઠોર રીતે નક્કી કરેલી ઉંમરે નહીં.

યજ્ઞોપવીત (જેને જનોઈ અથવા જનેઉ પણ કહેવાય છે) ઉપનયન પછી શરીર પર ધારણ કરવાનો પવિત્ર સૂત્ર છે. તેમાં ત્રણ તંતુઓ હોય છે જે ત્રણ ઋણો – ઋષિ ઋણ, દેવ ઋણ અને પિતૃ ઋણ – નું પ્રતીક છે. તેને ધારણ કરવો એ બાળકનો વૈદિક શિક્ષણ પરંપરામાં ઔપચારિક પ્રવેશ તેમજ ધર્મ, વિદ્યા અને આચાર-શુદ્ધિ પ્રત્યેની તેની પ્રતિબદ્ધતાનું ચિહ્ન છે.