उपनयन / जानवे मुहूर्त

पुष्य नक्षत्र हे उपनयन संस्कारासाठी सर्वाधिक शुभ मानले जाते, कारण ते बृहस्पतीचे नक्षत्र आहे आणि त्यात ज्ञानाचे पोषण व गुरु-शिष्य संबंधाची विशेष गुणवत्ता आहे. श्रवणा (श्रवणाद्वारे ज्ञानप्राप्ती), उत्तर फाल्गुनी (औपचारिक धार्मिक दीक्षा) आणि हस्त हे देखील उत्कृष्ट पर्याय आहेत.

शास्त्रीय ग्रंथांनुसार ब्राह्मण मुलांसाठी उपनयन वय ८ वर्षे, क्षत्रिय मुलांसाठी ११ वर्षे आणि वैश्य मुलांसाठी १२ वर्षे सांगितले आहे. आधुनिक काळात कौटुंबिक परंपरा आणि बालकाची तयारी यानुसार हा संस्कार कधी लवकर, कधी उशीराही केला जातो. वैदिक परंपरा यावर भर देते की दीक्षा तेव्हाच योग्य होते जेव्हा गुरू आणि कुटुंब दोघेही तयार असतात, कठोरपणे निश्चित केलेल्या वयात नव्हे.

यज्ञोपवीत (ज्याला जनोई किंवा जनेऊ असेही म्हणतात) हा उपनयनानंतर शरीरावर धारण करावयाचा पवित्र सूत्र आहे. यात तीन धागे असतात जे तीन ऋणे – ऋषि ऋण, देव ऋण आणि पितृ ऋण – यांचे प्रतीक आहेत. हे धारण करणे हा बालकाचा वैदिक शिक्षण परंपरेत औपचारिक प्रवेश आणि धर्म, विद्या व आचार-शुद्धीप्रती त्याची प्रतिबद्धता याचे चिन्ह आहे.