रोज एक आरती,
सोबत गाण्यासाठी तयार

आरती (आरती) म्हणजे देवतेसमोर दीप (आरतीचा दीप) गोलाकार फिरवत गाण्यातून अर्दभ केली जाणारी भक्तिपदी. हा शब्द संस्कृत धातू 'आर्त' (अंधार दूर करणे) यावरून आला आहे. आरती छोटी असते (साधारण ४–८ पदे), ती पुन्हपुन्हा गायली जाते, आणि तिच्यासोबत घंटानाद केला जातो. दीप पाच वेळा वेगवेगळ्या दिशांना — पाय, नाभी, मुख, मस्तक आणि भक्तासमोर — फिरवला जातो, आणि नंतर तो ज्योत उपस्थित भक्तांमध्ये संचार केला जातो.

हिंदू घराघरांत आणि मंदिरांत सर्वाधिक गायली जाणारी आरती म्हणजे 'ॐ जय जगदीश हरे', जी शृद्धाराम फिल्लौरी यांनी सुमारे इ.स. १८७०च्या सुमारास रचली. तिची पाच पदे — कोणत्याही पंथाचे बंधन नसलेली — विश्वाच्या स्वाम्या (जगदीश) भक्तांच्या संकटांचे हरण करणारा म्हणून स्मरण करतात. इतर प्रमुख आरतींमध्ये जय अंबे गौरी (दुर्गा), ॐ जय शिव ॐकारा (शिव), ॐ जय लक्ष्मी माता (लक्ष्मी), आणि जय गणेश देवा (गणेश) यांचा समावेश होतो.

प्रत्येक पूजेसमयी आरती केली जाते — मंदिरांतही आणि घरच्या मंदिरांतही. मोठ्या मंदिरांतील प्रमुख आरती दररोजच्या तालानुसार असतात: सकाळी (मंगल आरती, सूर्योदयापूर्वी), दुपारी (भोग आरती, मध्यान्हाच्या नैवेद्यानंतर), आणि संध्याकाळी (संध्या आरती, सूर्यास्ताच्या वेळी). अनेक देवतांची रात्री उशिरा एक अतिरिक्त आरती (शयन आरती) असते, जी देवतेला 'विश्रांतीसाठी' झोपवण्यापूर्वी केली जाते. घरच्या आरती कुटुंबाच्या निवडलेल्या वेळेनुसार — साधारण सकाळी आणि संध्याकाळी — केल्या जातात.

आरती ही छोटी भक्तिपदी असते (४–८ पदे), जी दीप फिरवत गायली जाते; तर चालीसा म्हणजे नक्की ४० चौपायांची एक लांब भक्तिगीत. आरती ही अर्दभाची विधी म्हणून केली जाते; चालीसा भक्तिपूर्ण वाचन किंवा प्रार्थना म्हणून म्हटली जाते. बहुतेक हिंदू घरांत दररोज एक-दोन आरती आणि एक चालीसा असते — दोन्मी मिळून घरगुती भक्तीचा व्यावहारिक गाभा बनतात.

हो. आरती ही सामूहिक गीत असून उपस्थित सर्वजण — मंदिराचे पुजारी आणि भक्त, कुटुंबातील सदस्य, शेजारी आणि पाहुणे — मोठ्याने गाताते हुई. संपूर्ण विधी म्हणजे गायन, घंटानाद आणि दीपार्दभ; यासाठी कोणत्याही विशेष दीक्षेची गरज नाही. हिंदू आरती घरांत, मंदिरांत, आणि आता वाढत्या प्रमाणात ध्वयमिमाध्यमे आणि ऑनलाइन शिक्षणातून शिकवल्या जातात.

आरतीदरम्यान घंटा (घंटा) वाजवल्या जातात जेणेकरून दैवी उपस्थितीचे आवाहन होईल — हा नाद नकारात्मक ऊर्जांचे निवारण करतो आणि देवतेला सूचित करतो की आराधना अर्दभिली जात आहे असे मानले जाते. पारंपरिक घंटा ही कांस्य किंवा पितळची असून तिच्यावर लहान धातूचा आघातक (किटी) मारून वाजवली जाते; हा नाद प्रत्येक पदाच्या शेवटी किंवा दीपाच्या प्रत्येक अर्दभावेळी ठरवलेला असतो.