हनुमान चालीसा.
40 चौपाई, प्रत्येक ओवी अनुवादित.

चालीसा (हिंदी शब्द ‘चालीस’, ज्याचा अर्थ चाळीस) हा हिंदू देवतेच्या स्तुतीसाठी रचलेला चाळीस चौपाईंचा (छंदोबद्ध द्विपंक्त्यांचा) भजन आहे. यात सर्वाधिक प्रसिद्ध हनुमान चालीसा आहे, जी 16व्या शतकातील संत-कवी तुलसीदासांनी अवधी हिंदीत रचली. नंतर दुर्गा, शिव, लक्ष्मी, गणेश यांसारख्या इतर देवतांसाठीही याच प्रारूपाचा अवलंब करण्यात आला.

हनुमान चालीसेत नेमकी 40 चौपाई (मुख्य ओवी) असतात, तसेच सुरुवातीला 2 आवाहन दोहे आणि शेवटचा 1 दोहा, एकूण 43 ओवी. 40 चौपाई हा चालीसाचा गाभा आहेत आणि या रचनेला त्याच नाव देतात.

हनुमान चालीसेतच्या चौपाई 39 मध्ये त्याचे पठन सिद्धी (आध्यात्मिक साध्य) देते आणि चौपाई 38 मध्ये त्याची 100 वाचने केल्यास बंधनमुक्ती व परम आनंद मिळतो असे सांगितले आहे. भक्त परंपरेनुसार हनुमानाशी संबंधित असलेल्या मंगळवार व शनिवारी त्याचे पठन करतात, ज्यामुळे सामर्थ्य, धैर्य, भीती नाहीशी करणे आणि दुष्ट शक्तींपासून संरक्षण मिळते.

हनुमान चालीसा अवधी भाषेत लिहिली आहे, जी हिंदीची उत्तर प्रदेशातील अवध प्रदेशात बोलली जाणारी एक उपभाषा आहे. तुलसीदासांनी ती रामचरितमानसाप्रमाणेच याच भाषेत रचली. या मजकुरात मध्यकालीन भक्तिकालीन साहित्यातील दोहा आणि चौपाई या सामान्य छंदांचा वापर केला आहे.

दोहा म्हणजे अंतरयुक्त दोन ओळींची जोडी, जी संरचनेतील आधारभूत कविता म्हणून वापरली जाते. हनुमान चालीसेत सुरुवातीले गुरू आणि हनुमान यांचे आवाहन करणारे 2 दोहे तसेच शेवटचा 1 दोहा आहेत. 40 मुख्य कविता चौपाई असून, प्रत्येक चार ओळींच्या नियमित कवितेत एक पूर्ण भक्तिमय वक्तव्य मांडलेले असते.

बजरंग बाण (अर्थात ‘बजरंगीचा बाण’) ही तुलसिदासांकडील मानलेली स्वतंत्र रचना असून त्यात 33 चौपाई आहेत. ही हनुमानाच्या संरक्षणासाठीची अधिक तीव्र आणि तातडीची प्रार्थना आहे; परंपेरेने भीती, संकटे किंवा दुर्मूल शक्ती असताना ती म्हणतात. हनुमान चालीसा हा सर्वसाधारण दैनंदिन भक्तिप्रार्थना आहे; बजरंग बाण विशिष्ट सुरक्षा उद्देशांसाठी वापरला जातो.