સંકષ્ટી ચતુર્થી

આ અનુષ્ઠાન શા માટે મહત્ત્વનું છે?

સંકષ્ટી — જેનો શાબ્દિક અર્થ 'કષ્ટમાંથી મુક્તિ' થાય છે — તે ભગવાન ગણેશની કૃપાથી ભક્તના આરોગ્ય, કાર્ય કે કુટુંબના વિષયોમાંથી વિઘ્નો દૂર કરવા માટે રાખવામાં આવે છે. ગણેશ ભક્તોમાં આ સૌથી વધુ પાળવામાં આવતાં માસિક વ્રતો પૈકીનું એક છે.

કઈ વાર્તા યાદ આવે છે?

પૌરાણિક વર્ણનોમાં ગણેશનાં વિઘ્ન-નિવારણનાં અનેક ચમત્કારોનો ઉલ્લેખ થાય છે, જેમાં સૌથી વધુ યાદ કરવામાં આવે છે કોલ્હાપુર અથવા મથુરા સંબંધિત સંકષ્ટી કથા, જેમાં ભક્તનું આ તિથિએ કરેલું ઉપવાસ અને ગણેશ-પૂજન એક વિશિષ્ટ કષ્ટમાંથી મુક્તિ અપાવે છે, અને તેથી જ આ દિવસને આ નામ પ્રાપ્ત થયું અને ચંદ્રોદય સુધી ઉપવાસની પરંપરા અમર્યાદ ચાલુ રહી.

આ અનુષ્ઠાન ક્યારે થાય છે?

દરેક ચંદ્રમાસની કૃષ્ણ પક્ષની ચોથી તિથિ, જે ચંદ્રોદય પછી ઉપવાસ ખોલીને રાખવામાં આવે છે. તેની ગણના દર મહિને પંચાંગ પ્રમાણે થાય છે; જો આ સંકષ્ટી ચતુર્થી મંગળવારે આવે તો તેને અંગારકી ચતુર્થી કહે છે, જે વિશેષ શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે.

પરંપરા મુજબ આ અનુષ્ઠાન કેવી રીતે થાય છે?

• આખો દિવસ ઉપવાસ, જેમાં ઘણા ભક્તો માત્ર એક અનાજ-રહિત ભોજન કે ફક્ત ફળ લે છે
• લાલ ફૂલ, દૂર્વા ઘાસ અને મોદક કે લાડુ ચઢાવીને ગણેશની પૂજા
• સાંજે ચંદ્રોદય દેખાય ત્યારે જ ઉપવાસ ખોલવો અને ચંદ્રને અર્ઘ્ય (જળ) અર્પણ કરવું
• ગણેશ સંકષ્ટનાશન સ્તોત્રનો પાઠ કરવો

ઘરની અને પ્રાદેશિક રીતરીવાજોમાં કેવી રીતે તફાવત હોય છે?

મહારાષ્ટ્રમાં વિશેષ પ્રમાણમાં પળાય છે, જ્યાં મોટાભાગનાં ગણેશ-ભક્ત કુટુંબો દર મહિને આ વ્રત ચૂક્યા વગર પાળે છે, તેમજ પશ્ચિમ અને દક્ષિણ ભારતની ગણેશ-કેન્દ્રિત પરંપરાઓમાં પણ પળાય છે. મંગળવારે આવતી અંગારકી ચતુર્થીનું આયોજન વર્ષમાં સૌથી વધુ પ્રમાણમાં થાય છે.