संकष्टी चतुर्थी

हे आचरण महत्त्वाचे का आहे?

संकष्टी — शाब्दिक अर्थ 'संकटातून मुक्तता' — भक्ताच्या मार्गातील अडथळे दूर करण्यासाठी, आरोग्य, कार्य किंवा कौटुंबिक बाबींमध्ये श्री गणेशाची मदत मागण्यासाठी या व्रताचे पालन केले जाते. हे गणेशभक्तांमध्ये सर्वाधिक पाळल्या जाणाऱ्या मासिक व्रतांपैकी एक आहे.

कोणती कथा लक्षात ठेवली जाते?

पौराणिक वृत्तांतात गणेशाच्या स्वतःच्या अडथळे दूर करण्याच्या अनेक कथा वर्णन केलेल्या आहेत — विशेषतः कोल्हापूर किंवा मथुरा संबंधित संकष्टीची कथा, ज्यात एका भक्ताचा उपवास आणि या तिथीवर गणेशाची उपासना एखाद्या विशिष्ट संकटातून मुक्तता देते, ज्यामुळे या दिवसाला हे नाव आणि चंद्रोदयापर्यंत उपवासाची चिरस्थायी परंपरा मिळाली.

हे आचरण कधी केले जाते?

प्रत्येक चंद्र मासाच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्थी, चंद्रोदयानंतर उपवास सोडला जातो. दर महिन्याला पंचांगानुसार गणना केली जाते; जेव्हा संकष्टी चतुर्थी मंगळवारी येते तेव्हा तिला अंगारकी चतुर्थी म्हणतात आणि ती विशेष शक्तिशाली मानली जाते.

परंपरेनुसार हे आचरण कसे केले जाते?

• दिवसभर उपवास, अनेक जणी एक डाळ-विरहित भोजन किंवा फक्त फळे घेत ठेवतात
• लाल फुले, दूर्वा गवत आणि मोदक किंवा लाडू यांच्या नैवेद्यासह गणेश पूजा
• संध्याकाळी केवळ चंद्रोदय दिसल्यानंतर उपवास सोडणे, आणि चंद्राला अर्घ्य (जल) अर्पण करणे
• गणेश संकष्टनाशन स्तोत्राचे पठण करणे

कौटुंबिक आणि प्रादेशिक प्रथांमध्ये काय फरक असतो?

महाराष्ट्रात विशेषतः प्रसिद्ध, जहां गणेशभक्त कुटुंबांच्या मोठ्या प्रमाणात दर महिन्याला कोणत्याही अटीशिवाय हे व्रत पाळतात, तसेच पश्चिम आणि दक्षिण भारतातील इतर गणेशकेंद्रित परंपरांमध्ये. अंगारकी चतुर्थी (मंगळवारी येणारी) वर्षातील सर्वाधिक पालन केलेली संकष्टी असते.