હરતાલિકા તીજ

આ અનુષ્ઠાન શા માટે મહત્ત્વનું છે?

હરતાલિકા તીજનું વ્રત સુહાગણ સ્ત્રીઓ પોતાના પતિની લાંબી આયુષ્ય અને દાંપત્ય સુખ માટે રાખે છે, જ્યારે કુંવારી યુવતીઓ શિવ જેવો સમર્પિત પતિ મળે તે માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ વ્રત દેવી પાર્વતીએ શિવને પતિ રૂપે પ્રાપ્ત કરવા માટે કરેલી કઠોર તપસ્યાની યાદમાં રાખવામાં આવે છે, અને તે વર્ષનાં સૌથી કઠોર વ્રતો પૈકીનું એક ગણાય છે.

કઈ વાર્તા યાદ આવે છે?

શિવ પુરાણમાં વર્ણવ્યા મુજબ, પાર્વતીના પિતા હિમવને તેમનાં પુત્રીનું લગ્ન વિષ્ણુ સાથે કરાવવાનો નિશ્ચય કર્યો હતો, પરંતુ પાર્વતીનું હૈયું તો શિવ પર જ મંડાયેલું હતું. તેમની એક હૂંફની સખીએ તેમને જંગલમાં લઈ જઈને છુપાવી દીધાં — 'હરત' (અપહરણ) અને 'આલિકા' (સખી) શબ્દોમાંથી આ વ્રતનું નામ આવ્યું છે — જ્યાં પાર્વતીએ અન્ન-જળ ત્યાગ કરીને કઠોર તપસ્યા કરી, અને છેવટે શિવ પ્રગટ થઈને તેમની સાથે લગ્ન કરવા સંમત થયા. ભક્તજનો તે તપસ્યાની યાદમાં વ્રત રાખે છે.

આ અનુષ્ઠાન ક્યારે થાય છે?

ભાદ્રપદ મહિનાના શુક્લ પક્ષની ત્રિતીયા, એટલે કે ત્રીજ — ગણેશ ચતુર્થીની ઠીક પહેલાંનો દિવસ. દર વર્ષે પંચાંગ મુજબ ગણવામાં આવે છે.

પરંપરા મુજબ આ અનુષ્ઠાન કેવી રીતે થાય છે?

• અગાઉના દિવસે સાંજથી લઈને બીજે દિવસે સવાર સુધી કઠોર ઉપવાસ — ઘણીવાર નિર્જળ (અન્ન-જળ વિના) વ્રત
• રેતી કે માટીમાંથી શિવ-પાર્વતીની એકસાથે મૂર્તિ બનાવીને પૂજા કરવી
• કઠોર અનુષ્ઠાનમાં ભજનો સાથે આખી રાત જાગરણ (જાગરો) કરવો
• પૂજા પૂર્ણ થયા પછી બીજે દિવસે સવારે જ ઉપવાસ ખોલવો

ઘરની અને પ્રાદેશિક રીતરીવાજોમાં કેવી રીતે તફાવત હોય છે?

આ વ્રત મુખ્યત્વે ઉત્તર ભારતમાં — ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશમાં ખૂબ જ પ્રચલિત છે, જ્યાં સ્ત્રીઓ સગી સંબંધીઓ અને સખીઓ સાથે મળીને, એકાંત નહીં પણ સામૂહિક રીતે, આખો દિવસ ઉજવે છે.