हरितालिका तीज

हे आचरण महत्त्वाचे का आहे?

हरितालिका तीज हे विवाहित स्त्रिया पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी व सौख्यासाठी आणि अविवाहित मुली शिवासारखा पती प्राप्त व्हावा म्हणून करतात. ही तीज देवी पार्वतीच्या शिव पती मिळविण्यासाठी केलेल्या तपस्येची आठवण करून देते, आणि वर्षातील अत्यंत कठोर व्रतांपैकी एक मानली जाते.

कोणती कथा लक्षात ठेवली जाते?

शिव पुराणानुसार, पार्वतीचे वडील हिमवान तिला विष्णूशी विवाह करून द्यायचे, पण पार्वतीचे मन शिवावर होते. पार्वतीच्या जवळच्या सखीने तिला जंगलात नेऊन लपविले — 'हरत' (अपहरण) आणि 'आळिका' (सखी) या शब्दांवरून या व्रताला 'हरितालिका' हे नाव पडले. तेथे पार्वतीने अन्न-पाणी सोडून कठोर तपस्या केली, जोपर्यंत शिव प्रकट होऊन तिच्याशी विवाह करण्यास तयार झाले नाहीत. भक्त हे व्रत त्या तपस्येच्या स्मरणार्थ करतात.

हे आचरण कधी केले जाते?

भाद्रपद शुक्ल पक्षातील तृतीया तिथी — गणेश चतुर्थीच्या आदल्या दिवशी. दरवर्षी पंचांगानुसार ठरवली जाते.

परंपरेनुसार हे आचरण कसे केले जाते?

• मागील संध्याकाळापासून दुसऱ्या दिवशी सकाळपर्यंत कठोर उपवास — बहुतेकदा निर्जळ (अन्न-पाणीविना)
• वाळू किंवा मातीतून शिव-पार्वतीची मूर्ती तयार करून त्यांची एकत्र पूजा करणे
• कठोर पालन करणाऱ्यांकडून रात्रभर जागरण (जागरण) आणि भजनांचे आयोजन
• पूजा पूर्ण झाल्यानंतरच दुसऱ्या दिवशी सकाळी उपवास सोडणे

कौटुंबिक आणि प्रादेशिक प्रथांमध्ये काय फरक असतो?

हे व्रत सर्वाधिक उत्तर भारतात — उत्तर प्रदेश, बिहार, राजस्थान, मध्य प्रदेशमध्ये पाळले जाते. येथे स्त्रिया आपल्या नातलग आणि सख्यांसोबत एकत्रितपणे, दिवसभर हे व्रत पाळतात, एकट्याने नव्हे.