પ્રદોષ વ્રત

આ અનુષ્ઠાન શા માટે મહત્ત્વનું છે?

પ્રદોષ વ્રત ભગવાન શંકરની સંધ્યાકાળની પૂજાનું વ્રત છે, જેમાં માન્યતા છે કે આ સમયે તેઓ નૃત્યમુદ્રામાં અત્યંત અનુકંપાળુ સ્વરૂપે (નટરાજ) વિરાજમાન હોય છે. આ વ્રત દુઃખ-મુશ્કેલીઓથી મુક્તિ, સંતાનોની સુખાકારી, તેમજ સર્વસામાન્ય સમૃદ્ધિ અને શાંતિ માટે રાખવામાં આવે છે.

કઈ વાર્તા યાદ આવે છે?

એક પ્રસિદ્ધ કથા સમુદ્ર મંથન સાથે સંકળાયેલી છે, જેમાં માન્યતા છે કે મંથન દરમિયાન ઉદ્ભવેલા ભયંકર વિષ (હળાહળ)ને બ્રહ્માંડનું રક્ષણ કરવા શંકરે પી ગયા, પણ તેને ગળામાં જ રોકી રાખ્યું — જેથી તેમને નીલકંઠ નામ પ્રાપ્ત થયું. બીજી એક સંબંધિત કથા મુજબ ચંદ્રદેવને તેમના સસરા દક્ષે શ્રાપ આપ્યો હતો કે તેઓ ક્ષીણ થઈને લુપ્ત થઈ જશે, પણ સંધ્યાકાળમાં શંકરની આરાધના કરવાથી તેમને ફરીથી વધતા-ઘટતા ચક્રની પ્રાપ્તિ થઈ — આ જ કારણ છે કે ભક્તો પ્રદોષની પૂજા આ જ સમયે કરે છે.

આ અનુષ્ઠાન ક્યારે થાય છે?

બંને પક્ષની ત્રયોદશી તિથિ, જે સૂર્યાસ્તના લગભગ નેવું મિનિટ પહેલાં અને પછીના સમયગાળાને પ્રદોષ કાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે સંધ્યાકાળની વિશિષ્ટ ઘડીમાં જોવાય છે. દરેક પક્ષમાં પંચાંગ પ્રમાણે નક્કી કરવામાં આવે છે; જો ત્રયોદશી સોમવારે (સોમ પ્રદોષ) કે શનિવારે (શનિ પ્રદોષ) આવે તો તેને વિશેષ શુભ માનવામાં આવે છે.

પરંપરા મુજબ આ અનુષ્ઠાન કેવી રીતે થાય છે?

• સમગ્ર દિવસનો ઉપવાસ, જે સાંજની શંકર પૂજા પછી જ ખોલવામાં આવે છે
• શિવલિંગનો જળ, દૂધ અને બિલ્વપત્રથી અભિષેક કરવો
• પૂજા ફક્ત પ્રદોષ કાળની સંધ્યાની વિશિષ્ટ ઘડીમાં જ કરવી, અન્ય સમયે નહીં
• શંકર પંચાક્ષરી મંત્ર ('ૐ નમઃ શિવાય') અને શિવ ચાલીસાનો જાપ કરવો

ઘરની અને પ્રાદેશિક રીતરીવાજોમાં કેવી રીતે તફાવત હોય છે?

તમિલનાડુ અને દક્ષિણ ભારતમાં 'પ્રદોષમ્' તરીકે વ્યાપકપણે ઉજવવામાં આવે છે, જ્યાં ત્રયોદશીની સાંજે મંદિરોમાં નટરાજ સ્વરૂપના અભિષેકમાં મોટી સંખ્યામાં ભક્તો ઉમટી પડે છે; ઉત્તર ભારતમાં તે મોટાભાગે ઘરેલું વ્રત તરીકે રાખવામાં આવે છે. સોમ પ્રદોષ (સોમવારે) અને શનિ પ્રદોષ (શનિવારે) પક્ષના અન્ય પ્રદોષ કરતાં સૌથી શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે.