વટ સાવિત્રી વ્રત

આ અનુષ્ઠાન શા માટે મહત્ત્વનું છે?

વટ સાવિત્રી વ્રત સુવાહિતા સ્ત્રીઓ પોતાના પતિની દીર્ઘાયુ અને સુખ-સમૃદ્ધિ માટે, તેમજ કેટલીક સ્ત્રીઓ સારા લગ્નની પ્રાર્થના સાથે રાખે છે. આ વ્રતની સ્થાપનાની કથા અને લાંબી આયુષ્યના પ્રતીક તરીકે વડના વૃક્ષની પૂજા કરવામાં આવે છે, જેનું આયુષ્ય ભક્તો પોતાના દાંપત્ય જીવન સાથે જોડવાની પ્રાર્થના કરે છે.

કઈ વાર્તા યાદ આવે છે?

મહાભારતના વન પર્વમાં સાવિત્રીની કથા વર્ણવેલી છે, જેમણે સત્યવાન સાથે લગ્ન કર્યા હતાં, જ્યારે તેઓ જાણતાં હતાં કે એક ઋષિએ આગાહી કરી છે કે સત્યવાનનું એક વર્ષમાં મૃત્યુ થશે. જ્યારે મૃત્યુના દેવતા યમરાજ વડના વૃક્ષ નીચે સત્યવાનનો પ્રાણ લેવા આવ્યા, ત્યારે સાવિત્રીએ તેમની પાછા ફરતી યાત્રામાં તેમનું અનુસરણ કર્યું અને ધર્મ વિશે એટલા બુદ્ધિશાળી ઉત્તરો આપ્યાં કે યમરાજે તેમને વરદાનો આપ્યાં — અંતે, સત્યવાનનું નામ સીધું ન લેતાં, પુત્રોનું એવું વરદાન માંગ્યું જે ફક્ત સત્યવાન જીવતો હોય તો જ આપી શકાય. યમરાજે પોતાનો વચન પાળ્યો અને સત્યવાનને ફરી જીવતો કર્યો.

આ અનુષ્ઠાન ક્યારે થાય છે?

ઉત્તર ભારતમાં જ્યેષ્ઠ માસની અમાવાસ્યાના દિવસે, જ્યારે મહારાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ભારતના કેટલાક ભાગોમાં આ જ વ્રત પખવાડિયા પછી જ્યેષ્ઠ પૂર્ણિમાના દિવસે 'વટ પૂર્ણિમા વ્રત' તરીકે રાખવામાં આવે છે. દર વર્ષે પંચાંગ મુજબ આ તિથિનું ગણન કરવામાં આવે છે.

પરંપરા મુજબ આ અનુષ્ઠાન કેવી રીતે થાય છે?

• સૂર્યોદયથી ઉપવાસ શરૂ કરવો, કઠોર વિધિમાં ઘણીવાર નિર્જળા (પાણી વિના) ઉપવાસ રાખવો
• વડના વૃક્ષની પૂજા કરવી — તેની ડાળીઓની પ્રદક્ષિણા કરતાં કરતાં તેના થડ પર રક્ષા સૂત્ર (સંરક્ષણ દોરો) બાંધવો
• વૃક્ષને ફૂલ, ફળ અને સિંદૂર અર્પણ કરવું અને સાવિત્રી-સત્યવાનની કથા સંભળાવવી
• કેટલાક પ્રદેશોમાં નવવધૂ જેવા શૃંગારમાં સજ્જ થવું, સોળ શૃંગાર ધારણ કરવા

ઘરની અને પ્રાદેશિક રીતરીવાજોમાં કેવી રીતે તફાવત હોય છે?

ઉત્તર ભારતમાં (ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ) જ્યેષ્ઠ અમાવાસ્યાના દિવસે 'વટ સાવિત્રી વ્રત' તરીકે, જ્યારે મહારાષ્ટ્ર અને ગોવામાં પખવાડિયા પછી જ્યેષ્ઠ પૂર્ણિમાના દિવસે 'વટ પૂર્ણિમા વ્રત' તરીકે રાખવામાં આવે છે — વિધિનો મૂળ ભાવ (વડના વૃક્ષની પૂજા, સાવિત્રી-સત્યવાનની કથા) સમાન છે; માત્ર તિથિ અને સ્થાનિક નામ અલગ છે.