वटसावित्री व्रत

हे आचरण महत्त्वाचे का आहे?

वटसावित्री हे व्रत स्त्रिया आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी व सुखासाठी करतात, तर काही जणी चांगल्या विवाहासाठी प्रार्थना म्हणून हे व्रत ठेवतात. वड (वट) वृक्षाची पूजा केली जाते, कारण या व्रताची मूळ कथा त्याच्याशी संबंधित आहे आणि वडाचे दीर्घ आयुर्मान हे भक्तांच्या विवाहासाठी प्रार्थनेचे प्रतीक आहे.

कोणती कथा लक्षात ठेवली जाते?

महाभारताच्या वनपर्वात सावित्रीची कथा सांगितली आहे. सावित्रीने सत्यवानाशी विवाह केला, ज्याच्या मृत्यूची वेळ एका ऋषीने एका वर्षाच्या आत येणार असल्याचे भविष्य सांगितले होते. जेव्हा मृत्यूचे देव यम सत्यवानाचा प्राण घेण्यास वडाच्या झाडाखाली आले, तेव्हा सावित्री त्याच्या माघारीच्या प्रवासात त्याच्यासोबत गेली. तिने यमाला धर्माविषयी इतके शहाणपणाचे उत्तरे दिले की यमाने तिला वर दिले — शेवटी, सत्यवानाचे नाव न घेता, असे वर मागितले की जे फक्त सत्यवान जिवंत असल्यासच देता येतील. यमाने आपले वचन पाळून सत्यवानाला पुन्हा जिवंत केले.

हे आचरण कधी केले जाते?

उत्तर भारतात ज्येष्ठ महिन्यातील अमावास्येला (नवीन चंद्राला), तर महाराष्ट्रात व दक्षिण भारताच्या काही भागांत हेच व्रत पौर्णिमेला म्हणजे अर्ध्या महिन्यानंतर वटपौर्णिमा व्रत म्हणून साजरे केले जाते. दरवर्षी पंचांगानुसार तिथी ठरवली जाते.

परंपरेनुसार हे आचरण कसे केले जाते?

• सूर्योदयापासून उपवास — कठोर पद्धतीने बहुधा निर्जळ (पाण्याविना) उपवास
• वडाच्या झाडाची पूजा — झाडाच्या खोडाभोवती रक्षासूत्र (पवित्र धागा) गुंडाळत प्रदक्षिणा घालणे
• झाडाला फुले, फळे व सिंदूर अर्पण करणे आणि सावित्री-सत्यवानाची कथा सांगणे
• काही प्रदेशांत नवरीसारखे वेशात, सोळा श्रृंगार करून सजून उपस्थित राहणे

कौटुंबिक आणि प्रादेशिक प्रथांमध्ये काय फरक असतो?

उत्तर भारतात (उत्तर प्रदेश, बिहार, राजस्थान, मध्य प्रदेश) ज्येष्ठ अमावास्येला वटसावित्री व्रत म्हणून, तर महाराष्ट्र व गोव्यात अर्ध्या महिन्यानंतर ज्येष्ठ पौर्णिमेला वटपौर्णिमा व्रत म्हणून हे व्रत साजरे केले जाते — वडाच्या झाडाची पूजा आणि सावित्री-सत्यवानाची कथा हा विधीचा मुख्य भाग दोन्हीकडे सारखाच आहे; फक्त तिथी व स्थानिक नाव वेगळे आहे.