Healers World
अद्ययावत 
झटपट उत्तरपुरीच्या देवाला हात का नाहीत, मूर्ती हा दर काही वर्षांनी का नव्या वडाच्या लाकडातून पुन्हा तयार करतात, आणि रथ यात्रेच्या रथांमध्ये खरोखर काय नेण्यात येते.
- विषय
- मंदिराची कथा
- वाचनाची वेळ
- 7 मिनिटे
- लेखक
- हीलर्स वर्ल्ड स्टुडिओ
- शेवटचे अद्यतरण
- 10 July 2026
जाणूनपूस प्रकार अपूर्ण
पुरीतील जगन्नाथाची मूर्ती त्या अभ्यागतांना आश्चर्य पाटते जे दक्षिणेकडच्या परंपरेतील सोन्य-पांहळ्यातील सभ्य नीट मूर्त्या अपेक्षित करतात. तो लोहडीचा घडवलेला आहे — चौडा चेहरा, मोठे गोलाकार डोळे आणि हात ज्यांच्या टोकाला हातच नाही. मंदिराचा स्वतःचा स्थल-पुराण — मंदिराची स्वतःची पवित्र वाणी — या रूपाचा अर्थ राजा, दैवी सुतार आणि अशी सूचना यांच्या कथेमधून सांगतो की, कापणे मधे व्यत्यय आणू नये. दार लवकर उघडले गेल्यास मूर्ती तशीच अपूर्ण राहते, आणि परंपरा नेमकी हीच अपूर्णता पूजनीय मानते. भारतीय पवित्र कलेतील अत्यंत कमी प्रसंगांपैकी एक असा आहे जिथे अपूर्णतेलाच पवित्र मानले जाते.
नबकलेबार: नवीन करीने आलेला देव
बहुतेक मंदिरांतील दैवत स्थिर असतात. पुरीच्या मूर्ती मात्र त्या नाहीत. नबकलेबार या विधीत — 'नवा देह' असाचा अर्थ — जगन्नाथ, त्याचा भाऊ बलभद्र आणि त्याची बहीण सुभद्र यांच्या लोहडीच्या मूर्ती ठराविक काळानून नव्या करण्यात यातात — योग्य खुणा असलेला एक विशिष्ट वेल शोधला जातो, विधीवत सोडविला जातो आणि नव्याने घडवला जातो; आणि मंदिराच्या वर्षातील सर्वात गोप्त क्षणी जुनी मूर्तीतून नवी मूर्तीत अगदी थोडे मूणत पदार्थ हलवले जातात. दैवत मरते आणि पुन्हा जन्म घेतो — चंद्रकलेशी जोडलेल्या, अंदाजे बारा ते एकोणीस वर्षांच्या लयीने. लोहडीचा देव, असे जसे परंपरा मानते, अनित्यतेचा आदर्श असा सादर करू शकतो जो अस्थिकाच्या देवाला शक्य नाही.
रथ आणि त्यांनी घडवलेला उलटा क्रम
दरवर्षी रथ यात्रेच्या वेळी दैवत मंदिरातून पूर्णपणे बाहेर पडतात. विशाल लोहडीच्या रथांवर ठेवलेले ते अत्यंत मोठ्या जनसमुदायाच्या हातांनी पुरीच्या रस्त्यांतून ओढले जातात — एक बागेतील मंदिरापर्यंत आणि परत मंदिरापर्यंत. इंग्रजी 'जगरनॉट' हा शब्द फार मोठ्या भ्रमामुळे याच रथांच्या संदर्भातून निघाला आहे. या उत्सवात जे घडते तो नेहमीच्या व्यवस्थेचा उलटा क्रम: ज्या दैवताची भेट सामान्यतः फक्त पात्र माणसेच, मंदिराच्या गर्भगृहातून करतात, ते आता खुल्या रस्त्यावर येते जिथे कोणीही रोख धरू शकतो. प्रवासाच्या दिवशी मंदिराची वर्षा कायमची मनावर उतरवली जाते आणि हीच उतरवड या उत्सवाचा संपूर्ण अर्थ आहे.
